Author Topic: Татарский язык  (Read 321512 times)

0 Members and 2 Guests are viewing this topic.

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #175on: July 12, 2011, 15:46 »
авторы почему-то включили астраханский в состав среднего диалекта.

Думаю, это сделано из тех соображений, что "астраханский идиом относится к татарскому языку, а значит его нужно куда-то вписать в татарскую диалектологию". В результате татарский язык - это некая аморфная масса с казанским в центре и жестко притянутой парой десятков тюркских идиом, которые по хорошему относятся к разным подгруппам ТЯ. Всё ИМХО

Антиромантик вроде как говорил про алабугатский и юртовский идиомы, не про астраханский

Offline Пассатижи

  • Posts: 670
  • Gender: Male
« Reply #176on: July 12, 2011, 17:14 »
Йегет әйтә: "Инәй, мин фәлән кешенең ҡыҙына өйләнәм. Ҡода булып пар." Әтисе йә әнисе үҙе генә бара пирwа. Айағына сарыҡ кийә. Сарыҡтан балағын сығарып килеп керә. Ҡыҙҙың әнисе, әтисе мәхәр сорай инде. "Син күп сорайың" дисәләр, аймыл булалар ҙа китәләр. Килешсәләр әйберҙе бирәләр инде.  Ҡыҙҙың атайы әйтә сәй эскәндә: "Мин ҡалта йебәрәм" ди. Йегет аны ағайнысына ашата. Кәләшне апҡайтмас борон ашата. Шуны ашағанда тыуғандары аҡса да бирә, боҙау бирәләр, башмаҡ, тана. Син кәләшне алаң икән, син ҡалтаңны сатаң да йебәрәң. Ағайнең, күршең йыйаң. Йегет йебәрә инде ҡыҙға ҡаршы күлмәк, шәл, күк нимә йебәрә, сәй, шәкәр йебәрә. Килен аны ҡыҙҙарға йыйып ашата. Алар алйапҡыс, тастымал, ҡыҙҙың йаҡындары күлмәк бирә инде. Мәжлес йыйалар. Бик ирмәк была инде. Иң беренсе ҡыҙ йағына баралар. Йегеттең атасы белән инәсе бара, тәтәсе бара, анда өс көн ҡунаҡ итәләр ҙә инде дүртенсе көннө йегет йағына китәләр. Ҡыҙҙың атасы белән инәсе, ағасы белән йеңгәсе, тәтәсе белән йезнәсе бара. Шул көнө килен дә килә. Аны күмәктәп йыйылып көтөп торалар. Йегетте көтөп торалар. Ҡыҙҙы икенсе өйгә сығаралар. Аның йанында ҡыҙҙар была. Алар кейәүҙе көтөп торалар. Ҡыҙҙар арасында бертыуған ағасының йеңгәсе была. Йегетте икенсе өйгә төшөреп ҡалдыралар. Ҡыҙҙың атасы да, инәсе дә күренмәй. Йеңә ат белән йегетте алырға килә. Кийәү белән күрешә. Ат белән алырға килдем ди. Ҡыҙҙар йыйылып утырған была инде. Шаршау ҡорола. Кийәү итек кийә дә, аны солғап тороп, дан итеп кийә. Йегет иптәш йегете белә төшөп ҡалған была, шының белә килә. Ҡыҙ түшәкте йәйеп, йегетте көтөп утыра. Йегет керә. Ҡыҙҙар шаршауҙы күтәрә. Кийәү урынға килеп утыра. Йеңгә (аны) ҡыҙ белән күрештерә. Айаҡта йеңкә итекте систерергә тарта. Йегеттең иптәше аны тотоп утыра, йығылмасын ди. Айаҡты систермәскә айаҡты ныҡ итеп кейеп килә. Йеңә бик интегә. Систереүгә кейәү аҡса борғой. Айаҡты систермәскә  иптәш йегете былыша. Йегет аҡса түләне. Ҡыҙҙарға ла тәнкә бирә, wаҡ аҡса. Ҡыҙҙар китә. Йеңә дә ҡалмай. Йоҡлайҙар болар. Торғас, иртә йеңә килә. Мунса йаға аларға. Йегет мунса йаҡҡан өсөн тағы аҡса бирә. Ҡыҙҙар да килә. Йегет сабын, хушбуй, тәңкә бирә. Йорсосына бәке бирә. Дүрт көн бергә была. Апҡайтҡан сағында ғына атасы белән инәсен күрә. Йегет өйөнә ҡыҙҙар, хатындар йыйыла. Йегет атты ҡуwып алып керә ҡапҡаға. Ҡыҙ орғоп төшеп ҡала. Битен ҡаптаған. Ҡыҙҙар ҡосаҡтап ҡына кертәләр. Тағын тышҡа апсығалар да ике бидрә итеп иңбашына сыу салалар. Ул аны өйгә апкерә. Былышмай, былышса, насар кеше была. Менә шылай икенсе көне эшләп китә инде. Элек бер өйҙә бер нисә симйә торайы. Баласаға да бергә. Татыу былған элеке кешеләр. Хәҙер менә бер ҡәйнәсе белән дә тора алмай килендәр. Элек алай былмады ҡый. Мин үҙем дә бик йахшы торҙым. Бер йаман эш эшләмәнем.


 (Маһикамал Ҡадыйрова, 49 йәш, Ҡурған өлкәсе, Сафакүл ауылы. 1966 йыл. )
Ғғ Ҙҙ Ҡҡ Ңң Өө Ҫҫ Үү Һһ Әә

« Reply #177on: July 12, 2011, 17:46 »
Думаю, это сделано из тех соображений, что "астраханский идиом относится к татарскому языку, а значит его нужно куда-то вписать в татарскую диалектологию". В результате татарский язык - это некая аморфная масса с казанским в центре и жестко притянутой парой десятков тюркских идиом, которые по хорошему относятся к разным подгруппам ТЯ. Всё ИМХО
да ладно вам, все-таки они (астраханские тюрки) считают себя татарами в основном. И свой язык татарским.
+ к моему удивлению, у них татаро-башкирский вокализм, и консонантизм отличается от казахского (я раньше слышал что астраханско-татарский = ногайский = казахский). Хотя в средний диалект включать его не стоило конечно. Минимум в отдельный диалект ИМХО.

Антиромантик вроде как говорил про алабугатский и юртовский идиомы, не про астраханский
так это одно и то же
Ғғ Ҙҙ Ҡҡ Ңң Өө Ҫҫ Үү Һһ Әә

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #178on: July 12, 2011, 18:39 »
Йегет әйтә: "Инәй, мин фәлән кешенең ҡыҙына өйләнәм. Ҡода булып пар." Әтисе йә әнисе үҙе генә бара пирwа. Айағына сарыҡ кийә. Сарыҡтан балағын сығарып килеп керә. Ҡыҙҙың әнисе, әтисе мәхәр сорай инде. "Син күп сорайың" дисәләр, аймыл булалар ҙа китәләр. Килешсәләр әйберҙе бирәләр инде.  Ҡыҙҙың атайы әйтә сәй эскәндә: "Мин ҡалта йебәрәм" ди. Йегет аны ағайнысына ашата. Кәләшне апҡайтмас борон ашата. Шуны ашағанда тыуғандары аҡса да бирә, боҙау бирәләр, башмаҡ, тана. Син кәләшне алаң икән, син ҡалтаңны сатаң да йебәрәң. Ағайнең, күршең йыйаң. Йегет йебәрә инде ҡыҙға ҡаршы күлмәк, шәл, күк нимә йебәрә, сәй, шәкәр йебәрә. Килен аны ҡыҙҙарға йыйып ашата. Алар алйапҡыс, тастымал, ҡыҙҙың йаҡындары күлмәк бирә инде. Мәжлес йыйалар. Бик ирмәк была инде. Иң беренсе ҡыҙ йағына баралар. Йегеттең атасы белән инәсе бара, тәтәсе бара, анда өс көн ҡунаҡ итәләр ҙә инде дүртенсе көннө йегет йағына китәләр. Ҡыҙҙың атасы белән инәсе, ағасы белән йеңгәсе, тәтәсе белән йезнәсе бара. Шул көнө килен дә килә. Аны күмәктәп йыйылып көтөп торалар. Йегетте көтөп торалар. Ҡыҙҙы икенсе өйгә сығаралар. Аның йанында ҡыҙҙар была. Алар кейәүҙе көтөп торалар. Ҡыҙҙар арасында бертыуған ағасының йеңгәсе была. Йегетте икенсе өйгә төшөреп ҡалдыралар. Ҡыҙҙың атасы да, инәсе дә күренмәй. Йеңә ат белән йегетте алырға килә. Кийәү белән күрешә. Ат белән алырға килдем ди. Ҡыҙҙар йыйылып утырған была инде. Шаршау ҡорола. Кийәү итек кийә дә, аны солғап тороп, дан итеп кийә. Йегет иптәш йегете белә төшөп ҡалған была, шының белә килә. Ҡыҙ түшәкте йәйеп, йегетте көтөп утыра. Йегет керә. Ҡыҙҙар шаршауҙы күтәрә. Кийәү урынға килеп утыра. Йеңгә (аны) ҡыҙ белән күрештерә. Айаҡта йеңкә итекте систерергә тарта. Йегеттең иптәше аны тотоп утыра, йығылмасын ди. Айаҡты систермәскә айаҡты ныҡ итеп кейеп килә. Йеңә бик интегә. Систереүгә кейәү аҡса борғой. Айаҡты систермәскә  иптәш йегете былыша. Йегет аҡса түләне. Ҡыҙҙарға ла тәнкә бирә, wаҡ аҡса. Ҡыҙҙар китә. Йеңә дә ҡалмай. Йоҡлайҙар болар. Торғас, иртә йеңә килә. Мунса йаға аларға. Йегет мунса йаҡҡан өсөн тағы аҡса бирә. Ҡыҙҙар да килә. Йегет сабын, хушбуй, тәңкә бирә. Йорсосына бәке бирә. Дүрт көн бергә была. Апҡайтҡан сағында ғына атасы белән инәсен күрә. Йегет өйөнә ҡыҙҙар, хатындар йыйыла. Йегет атты ҡуwып алып керә ҡапҡаға. Ҡыҙ орғоп төшеп ҡала. Битен ҡаптаған. Ҡыҙҙар ҡосаҡтап ҡына кертәләр. Тағын тышҡа апсығалар да ике бидрә итеп иңбашына сыу салалар. Ул аны өйгә апкерә. Былышмай, былышса, насар кеше была. Менә шылай икенсе көне эшләп китә инде. Элек бер өйҙә бер нисә симйә торайы. Баласаға да бергә. Татыу былған элеке кешеләр. Хәҙер менә бер ҡәйнәсе белән дә тора алмай килендәр. Элек алай былмады ҡый. Мин үҙем дә бик йахшы торҙым. Бер йаман эш эшләмәнем.


 (Маһикамал Ҡадыйрова, 49 йәш, Ҡурған өлкәсе, Сафакүл ауылы. 1966 йыл. )

Ну, вот яркий пример.
Типично башкирские фонетические явления:
тотально ч>c (сәй эскәндә, аҡса, сарыҡ),
тотально з>ҙ . Исключение: йезнә (при тат. җизни "зять")
җи->йе- (йебәрәм, йенгә, йезнә).  җ->й- (йыйам, йәйеп. 
широкие гласные в йезнә, алмай, күренмәй,
первый (!) гласный широкий в шәкәр, как в башк.  (при тат.  шикәр)
дифтонги в сыу, тыуған, систереүгә, татыу
звонкое б- в бәке (тат. пәке).

Башкирский аорист на -ны: эшләмәнем, түләне. Исключение: былмады.

Фирменные вост.-башкирские фишки: ҡаптаған, ҡосаҡтап, күмәктәп (тат. каплаган, кочаклап, күмәкләп); сокращения апсығалар (тат. алып чыгалар), апкерә (тат. алып керә),  апҡайтҡан.
Типичное вост.-башк. спряжение: алаң (= тат. аласың), йыйаң (= тат. җыясың), сатаң да йебәрәң (= тат. сатасың да җибәрәсең)

Любопытно параллельное употребление тат. терминов родства (Әтисе, әнисе) с вост.-башк. (атайы, инәсе, ағай).

« Reply #179on: July 12, 2011, 19:09 »
Аффиксация по башк. типу: әйберҙе, ҡыҙҙың, йаҡындары, түшәкте, йегеттең, кейәүҙе, йоҡлайҙар, килендәр, хатындар, аяҡты, атты. исключения: кәләшне, ҡалтаңны

« Reply #180on: July 12, 2011, 19:12 »
Типичное вост.-башк. спряжение: алаң (= тат. аласың), йыйаң (= тат. җыясың), сатаң да йебәрәң (= тат. сатасың да җибәрәсең)
Сюда же: сорайың "ты спрашиваешь" (вост.-башк. һорайың, при тат. сорыйсың)

« Reply #181on: July 12, 2011, 19:32 »
Специфично башк. лексика: күк нимә йебәрә "посылает синюю вещь" (тат. күк нәрсә җибәрә)
дан итеп кийә ("хорошо/крепко надевает")

Татарские черты: удержание этимологич. с (инәсе, сорай, тастымал - совпадает с *ч>c),
ди- "говорить" (при башк. ти-),
 присоед. частица -да/-дә после гласных (атасы да, баласаға да) при башк. -ла/-лә в данной позиции. Исключение: Ҡыҙҙарға ла
Послелог белә(н) при башк. менән

« Reply #182on: July 12, 2011, 20:05 »
пусть каждый сам для себя определит, татарский это язык или башкирский  :) Или казахский  8-)

Offline Пассатижи

  • Posts: 670
  • Gender: Male
« Reply #183on: July 13, 2011, 12:14 »
первый (!) гласный широкий в шәкәр, как в башк.  (при тат.  шикәр)
во всех уральских говорах похоже так.

Quote
Фирменные вост.-башкирские фишки
меня особо порадовали таки специфичные аргаяшские вещи как дан итеп - хорошо, и ирмәк - интересно. Теперь верю что и в Курганской области Аргаяшский говор.

будет время, посмотрю по всем говорам.

Пока  (в общей статье) пишут что в Мензелинском, Бирском, Пермском говорах башкирских признаков нет вообще, а в Златоустовском и Учалинском - небольшое количество  ;D
Сафакулевский - признают что очень сильно башкиризирован, и информация по нему приводится только для ознакомления ("общего развития"), т.к.  его носители считают себя татарами  ;D
Ғғ Ҙҙ Ҡҡ Ңң Өө Ҫҫ Үү Һһ Әә

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #184on: July 13, 2011, 12:23 »

Quote
Фирменные вост.-башкирские фишки
меня особо порадовали таки специфичные аргаяшские вещи как дан итеп - хорошо, и ирмәк - интересно. Теперь верю что и в Курганской области Аргаяшский говор.
В миасском то же. Предлагаю считать "специфично вост.-башк. лексикой"
Читал на ночь Максютову. Закрадывается подозрение, что нет четко определённых границ (территориальных и языковых) между миасским и аргаяшским говором

« Reply #185on: July 13, 2011, 12:36 »

Пока  (в общей статье) пишут что в Мензелинском, Бирском, Пермском говорах башкирских признаков нет вообще, а в Златоустовском и Учалинском - небольшое количество  ;D
Мензелинский, бирский, пермский говоры - это другая, отдельная тема, предлагаю не смешивать.

Про учалинский говор могу сказать, что это довольно рыхлое образование: некоторые села (e.g. Мансур) говорят давным-давно по-восточнобашкирски (и считают себя тептярами или башкирами, в историч. документах есть данные, что они - потомки переселенцев из Поволжья). Некоторые сохраняют лишь отдельные "татарские маркеры" в речи, типа удержания этимологич. с. Два-три села (в первую очередь Ахуново) сохраняют в речи больше татарских черт, но при этом очевидным образом находятся под влиянием вост.-башк. Добавьте сюда продолжающееся смешение (родственные связи) с собственно башкирами... Такая вот картинка

Бывает, видно у конкретных носителей говора, что в первую очередь "башкиризуются" отдельные пласты лексики, типа числительных. Возникают "промежуточные варианты" типа йеде "7" (=тат. җиде, башк.. йете.)

« Reply #186on: July 13, 2011, 12:54 »

да ладно вам, все-таки они (астраханские тюрки) считают себя татарами в основном. И свой язык татарским.

Крымские татары тоже себя татарами считают ;) И, например, хакасы себя называют тадар, однако их язык от этого не становится татарским...

Offline Фанис

  • Posts: 13179
  • Gender: Male
« Reply #187on: July 13, 2011, 13:11 »

Quote
Фирменные вост.-башкирские фишки
меня особо порадовали таки специфичные аргаяшские вещи как дан итеп - хорошо, и ирмәк - интересно. Теперь верю что и в Курганской области Аргаяшский говор.
В миасском то же. Предлагаю считать "специфично вост.-башк. лексикой"
Ребята, не увлекайтесь...

Точно так же дан можно обозвать "Ичкинской вещью в Аргаяшском", а ирмәк присутствует чуть ли не во всех уральских говорах и далее в сибирских, а вы тут его походя к некоему Аргаяшскому привязали...

« Reply #188on: July 13, 2011, 13:13 »

да ладно вам, все-таки они (астраханские тюрки) считают себя татарами в основном. И свой язык татарским.

Крымские татары тоже себя татарами считают ;) И, например, хакасы себя называют тадар, однако их язык от этого не становится татарским...
Ревность мучает?

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #189on: July 13, 2011, 13:18 »

Quote
Фирменные вост.-башкирские фишки
меня особо порадовали таки специфичные аргаяшские вещи как дан итеп - хорошо, и ирмәк - интересно. Теперь верю что и в Курганской области Аргаяшский говор.
В миасском то же. Предлагаю считать "специфично вост.-башк. лексикой"
Ребята, не увлекайтесь...

Точно так же дан можно обозвать "Ичкинской вещью в Аргаяшском", а ирмәк присутствует чуть ли не во всех уральских говорах и далее в сибирских, а вы тут его походя к некоему Аргаяшскому привязали...

Ну, извините. Лит. татарский язык слова ирмәк вообще не знает, в отличие от башкирского
дан "хорошо"  опять же для башкирского - система, а в татарском - только в говорах, которые явным образом под влиянием башкирского...

Offline murator

  • Posts: 2071
  • Gender: Male
« Reply #190on: July 13, 2011, 13:33 »
алың "берите"
прям как в узбекском.. :o

Offline Фанис

  • Posts: 13179
  • Gender: Male
« Reply #191on: July 13, 2011, 13:38 »
Лит. татарский язык слова ирмәк вообще не знает, в отличие от башкирского
Я вам про то, что он не является нацбашсловом, а распространён помимо прочего, как минимум, в сибирских диалектах

дан "хорошо"  опять же для башкирского - система, а в татарском - только в говорах, которые явным образом под влиянием башкирского...
В баш.лит. "слава, хвала", в тат.лит. то же самое. Не вижу системы, разве что вам снится.

Offline Karakurt

  • Moderator
  • *
  • Posts: 19158
  • Gender: Male
« Reply #192on: July 13, 2011, 13:39 »
прям как в узбекском..
Это архаизм, что такого?
͡° ͜ʖ ͡°

Offline Фанис

  • Posts: 13179
  • Gender: Male
« Reply #193on: July 13, 2011, 13:40 »
алың "берите"
прям как в узбекском.. :o
Да вы чё, это национальная башкирская форма...

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #194on: July 13, 2011, 13:47 »

дан "хорошо"  опять же для башкирского - система, а в татарском - только в говорах, которые явным образом под влиянием башкирского...
В баш.лит. "слава, хвала", в тат.лит. то же самое. Не вижу системы, разве что вам снится.

Фанис, в вост.-башк. дан "хорошо". Во всех говорах. К славе не имеет отношения

« Reply #195on: July 13, 2011, 13:48 »
алың "берите"
прям как в узбекском.. :o
Да вы чё, это национальная башкирская форма...
Ну всё, Фаниса заело...

Offline Фанис

  • Posts: 13179
  • Gender: Male
« Reply #196on: July 13, 2011, 13:53 »
алың "берите"
прям как в узбекском.. :o
Да вы чё, это национальная башкирская форма...
Ну всё, Фаниса заело...
...ваша вечная башнацозабоченность.

« Reply #197on: July 13, 2011, 13:55 »

дан "хорошо"  опять же для башкирского - система, а в татарском - только в говорах, которые явным образом под влиянием башкирского...
В баш.лит. "слава, хвала", в тат.лит. то же самое. Не вижу системы, разве что вам снится.

Фанис, в вост.-башк. дан "хорошо". Во всех говорах. К славе не имеет отношения
Только что вы называли его словом Аргаяшского говора наряду с ирмәк, а теперь уже "во всех говорах"? Интересная прогрессия...

Offline Borovik

  • Posts: 7251
  • Gender: Male
« Reply #198on: July 13, 2011, 14:03 »
Только что вы называли его словом Аргаяшского говора наряду с ирмәк, а теперь уже "во всех говорах"? Интересная прогрессия...
Фанис, я этого не говорил и так не называл. Читайте внимательнее

Offline Пассатижи

  • Posts: 670
  • Gender: Male
« Reply #199on: July 13, 2011, 14:05 »
Дуҫтар, әйҙәң ругаться флудить итмик, лучше зарегистрируйтесь по ссылке и читайте книгу  :)
Ғғ Ҙҙ Ҡҡ Ңң Өө Ҫҫ Үү Һһ Әә

 

With Quick-Reply you can write a post when viewing a topic without loading a new page. You can still use bulletin board code and smileys as you would in a normal post.

Note: this post will not display until it's been approved by a moderator.
Name: Email:
Verification:
Type the letters shown in the picture
Listen to the letters / Request another image
Type the letters shown in the picture:
√49 Напишите ответ строчными буквами:
«Сто одёжек, все без застёжек» — что это?: